Antirodna mobilizacija u Bosni i Hercegovini: Između kontinuiteta nasilja i razjedinjenih praksi u društvu podela

Antirodna mobilizacija kao globalni izazov

Antirodna mobilizacija predstavlja globalni fenomen osporavanja dostignuća u oblasti rodne ravnopravnosti i prava seksualnih manjina. Najčešće se istražuje kroz teorije društvenih pokreta jer okuplja širok spektar aktera, grupa i inicijativa sa ciljem da utiču na javne politike i oblikuju društvene stavove. U pojedinim analizama posmatra se i kao kontrapokret budući da se javlja u opoziciji feminističkom i LGBT+ pokretu.

Kao i u drugim delovima sveta, antirodni akteri u Bosni i Hercegovini deo su transnacionalnih mreža koje se povezuju putem konferencija, razmene informacija, digitalnog umrežavanja i finansijskih tokova. Njihovo delovanje često je povezano sa desničarskim političkim strankama i populističkim diskursom, ali ga ne treba svoditi isključivo na tradicionalne ideološke podele niti tumačiti kao nastavak klasične homofobije i antifeminizma. Radi se o kompleksnom fenomenu koji kombinuje lokalne specifičnosti sa globalnim obrascima, stvarajući značajan izazov za rodnu ravnopravnost i demokratske procese.

Posebnost ovih mobilizacija ogleda se u tome što su, kako primećuju Adriana Zaharijević i Katarina Lončarević, na osoben način „otrgle“ pojam roda iz feminističke teorije i, oslanjajući se na narativ Vatikana, konstruisale pojam „rodne ideologije“. Taj pojam koristi se za mobilizaciju straha i stvaranje moralne panike, sa ciljem daljeg jačanja odnosno obnove patrijarhalnih struktura. Za razliku od ranijih konzervativnih pokreta, savremeni antirodni akteri obilato se koriste i ljudskopravaškim i naučnim diskursom, prilagođavajući svoje ciljeve modernom, sekularnom kontekstu. Upravo zato se insistira na terminu „ideologija“ – kako bi se rodne politike predstavile kao nametnuti, nenaučni i opasni eksperiment, a ne kao legitimni deo borbe za ljudska prava. 

Značaj konteksta

Antirodne mobilizacije, iako deo istog globalnog fenomena, uvek se prilagođavaju lokalnim kontekstima i istorijskim specifičnostima. U Sjedinjenim Američkim Državama one se posmatraju kroz prizmu „kulturalnih ratova“, gde rodna pitanja postaju simbol šireg ideološkog sukoba između progresivnih i konzervativnih vizija društva. U Zapadnoj Evropi oblikuju se u okvirima razvijenih sistema zaštite ljudskih prava, pa se fokus stavlja na osporavanje rodnih politika Evropske unije i kritiku „liberalnog establišmenta“. U postsocijalističkoj Evropi nasleđe socijalizma i tranzicione traume kombinuju se sa etnonacionalizmom i religijskim uticajem, pa se rodna ravnopravnost prikazuje kao „nametnuta agenda“ iz Brisela. U Rusiji se uklapaju u narativ odbrane „tradicionalnih vrednosti“ i „duhovnog identiteta“ od zapadnog liberalizma, pri čemu se država aktivno koristi ovim diskursom kao delom svoje ideološke i geopolitičke strategije. U zemljama koje su nekada bile kolonije okvir „rodne ideologije“ koristi se kao metafora novog porobljivača i kolonizatora koji navodno preti da razori tamošnja društva.

U Bosni i Hercegovini kontekst je postkonfliktni, postdejtonski i postsocijalistički.

Kao postkonfliktno društvo, Bosna i Hercegovina nosi duboke posledice rata 1990-ih: militarizacija, etnonacionalizam i rigidne rodne uloge ostavili su trajne tragove. Žene su tokom rata bile instrumentalizovane kao čuvarice nacije i tradicije, dok su istovremeno bile izložene različitim oblicima rodno zasnovanog nasilja. Muškarci su dominirali u vojnoj i političkoj sferi, a mnogi se i dalje suočavaju sa neprerađenom ratnom traumom (PTSP), pronalazeći oslonac u tradicionalnim modelima muškosti i patrijarhalnim strukturama.

Dejtonski sporazum institucionalizovao je etničke podele i učvrstio patrijarhalne strukture moći, koje su dodatno diskriminisale i stigmatizovale feminističke i LGBTQ+ aktere predstavljajući ih kao „strane“ ili „neprirodne“, dok su ljudska prava izvan usko etničkih okvira tretirana kao nebitna. U takvom ambijentu antirodna mobilizacija dobija plodno tlo i snažnu podršku kroz nacionalističke i religijske narative, pa se otpor prema rodnoj ravnopravnosti uklapa u širi politički projekat očuvanja etničkog identiteta i suprotstavljanja međunarodnom intervencionizmu, a naročito zapadnom uticaju.

U postsocijalističkom okviru rodna ravnopravnost se često prikazuje kao deo nekadašnje i odbačene ideološke agende ili kao „već postignuta“, a otpori grade u kontekstu nasleđa tranzicione nesigurnosti, nacionalizma i religijskog uticaja. Uticaj neoliberalnih politika dodatno je oslabio i osiromašio društvo, pa je u kontekstu disfunkcionalnih bosanskohercegovačkih institucija stanovništvo prepušteno rigidnim narativima i okrenuto porodici kao najsigurnijoj zoni u klimi straha, deprivacije i nesigurnosti.

Glavni akteri i mete

U Republici Srpskoj antirodna mobilizacija započela je moralnom panikom o navodnoj potrebi zaštite dece i omladine od „neprirodnih uticaja“ kada je projekcija filma Povorka u martu 2023. u Banjoj Luci završila fizičkim napadom na LGBT+ aktivistkinje i aktiviste. Izjave predsednika Milorada Dodika i gradonačelnika Draška Stanivukovića dodatno su doprinele atmosferi netrpeljivosti i legitimisale narative koji su podsticali društvenu stigmatizaciju. Ubrzo nakon toga, tokom rasprava o Nacrtu zakona o zaštiti od nasilja u porodici i nasilja prema ženama, pojava termina „femicid“ izazvala je burne reakcije konzervativnih i desničarskih aktera. Uz podršku nekih religijskih zvaničnika i porodičnih organizacija, oni su pokrenuli kampanju tvrdeći da se time „uvozi rodna ideologija“ i narušava tradicionalni porodični model. Nacrt zakona ubrzo je postao simbol šireg otpora rodnim politikama, dok je paralelno nastavio da podgreva antirodni zamah, povezujući zakonodavni proces sa već postojećom moralnom panikom i nasiljem nad aktivistima.

Prema Kuharu i Paternotteu, antirodni akteri predstavljaju spoj „starog“ i „novog“ civilnog društva. S jedne strane tu su organizacije, grupe i inicijative koje tradicionalno neguju homofobiju i antifeminizam, a koje su te narative prelile u savremeni antirodni diskurs. S druge strane, pojavljuju se nove organizacije i grupe koje su nastale upravo na talasu globalne antirodne mobilizacije.

U Bosni i Hercegovini „stari akteri“ obuhvataju religijske predstavnike i desničarske političke stranke koje pružaju simbolički kapital, institucionalnu podršku, ili su direktno uključene u antirodne kampanje. U ovu grupu spadaju i ekstremno desničarske organizacije koje godinama deluju u civilnom društvu, često u sprezi sa vlastima, prenoseći mržnju sa „starih“ na „nove“ neprijatelje, a rodnu ravnopravnost prikazuju kao opasnost po etničku zajednicu. Takođe, tu se ubrajaju umereno konzervativne, humanitarne i verski motivisane organizacije koje su dale podršku antirodnim zahtevima, naročito u Republici Srpskoj. U delovima zemlje sa hrvatskom većinom posebno su značajne organizacije nastale na talasu nove katoličke evangelizacije, poput „Mladog sunca“, koje se zalažu za povratak patrijarhalnom porodičnom modelu, očinskom autoritetu i za „prava nerođene dece“, pri čemu se posebno obrušavaju na reproduktivna prava žena i postupke veštačke oplodnje. U sredinama sa bošnjačkom većinom otpori se najčešće artikulišu tokom sarajevskog Prajda i usmereni su protiv LGBTQ+ populacije.

„Novi akteri“ u Bosni i Hercegovini postaju vidljivi kroz talas tzv. porodičnih organizacija koje, oslanjajući se na diskurs zaštite dece i „prirodne porodice“, grade otpor prema rodnim politikama. Njihova javna vidljivost posebno je izražena u Republici Srpskoj, gde se povezuju sa globalnim akterima i koriste digitalno umrežavanje i transnacionalne resurse. U drugim delovima zemlje postoje slične organizacije, ali one nisu javno uključene u antirodne kampanje. U sredinama sa hrvatskom većinom, prelivanjem trendova iz Hrvatske, prisutne su vidljive kampanje protiv reproduktivnih prava, dok brojne antiabortus grupe u većinski bošnjačkim sredinama deluju više u pozadini, bez značajnije javne vidljivosti.

Posledice antirodnog delovanja 

Posledice antirodne mobilizacije u Bosni i Hercegovini najviše se osećaju u Republici Srpskoj, gde je civilno društvo pod snažnim pritiskom, a feminističke aktivistkinje strahuju za održivost svojih organizacija i dobrobit žena koje podržavaju, posebno kada je reč o ženama žrtvama nasilja. Najteže posledice trpi LGBTQ+ zajednica: nakon napada na događaj u Banjoj Luci 2023. došlo je do povlačenja u privatni život, gubitka vidljivosti i slabljenja veza sa aktivistima iz Federacije BiH, a zločini iz mržnje dodatno su pojačali osećaj straha i izolacije. Trans osobe su posebno ranjive jer je uklonjen pojam „rodni identitet“ iz zakonskih dokumenata, što otežava pravnu zaštitu i pristup pravdi, i odražava širi trend institucionalne netrpeljivosti prema rodnoj raznolikosti. U Federaciji BiH uticaj je manje koordinisan, ali prisutan: otpor se najviše artikuliše tokom sarajevskog Prajda, a neki političari iz desničarskih bošnjačkih stranaka neretko izražavaju homofobne stavove na društvenim mrežama ili prigodnim događajima. U hrvatskim sredinama antirodni akteri fokusiraju delovanje na ograničavanje prava na abortus, pa žene doživljavaju ozbiljne prepreke u pristupu reproduktivnim pravima. Ove razlike po entitetima i etničkim zajednicama, u kombinaciji sa klimom straha i stalnom pretnjom nasiljem, slabe saradnju među organizacijama koje se zalažu za rodnu ravnopravnost i ljudska prava. Time se otežava razvoj jedinstvenih strategija otpora, a dugoročno podrivaju demokratski procesi i produbljuju postojeće društvene podele.

Zaključni osvrt

Antirodna mobilizacija u Bosni i Hercegovini predstavlja kompleksan fenomen koji povezuje lokalne dinamike sa globalnim trendovima. Ukorenjena je u ratnom nasleđu, etnonacionalističkim politikama i religijskom uticaju, te se može posmatrati kao oblik kontinuiteta rodno zasnovanog nasilja – direktnog, simboličkog i strukturalnog – iz ratnog u posleratni period. Istovremeno, ona je deo šire transnacionalne mreže koja nastoji da ospori rodnu ravnopravnost, pri čemu se jasno uočavaju regionalni uticaji i oblici prekogranične saradnje, naročito kada se etnička ili religijska pripadnost poklapaju.

U Republici Srpskoj kampanje protiv rodne ravnopravnosti su znatno uvezanije – kako unutar samog entiteta tako i kroz povezivanje sa akterima iz Srbije i Rusije – i uživaju značajnu podršku entitetskih vlasti. U Federaciji BiH takve inicijative postoje, ali su slabije koordinisane i fragmentirane, manje povezane sa političkim akterima i institucionalnim politikama, pa njihov razvoj zahteva dalja istraživanja i praćenje. Ono što je izvesno jest da se radi o procesu koji ne samo da ugrožava prava žena i LGBTQ+ osoba već i dugoročno podriva demokratske institucije i društvenu koheziju unoseći nove polarizacije. Kritičko razumevanje i otpor ovim narativima stoga postaju ključni za izgradnju inkluzivnog i demokratskog društva.