Ko sahranjuje ratnog zločinca Ratka Mladića?

Koliko god nas svakodnevica zbunjivala u vezi s tim da su ratni sukobi prošlost, oni tako snažno umeju da ožive i izazovu strah, uz pitanje: Da li je rat moguć? Problem je to što nas neizvesnost o posledici – a to bi bio novi rat – zavarava da trpimo stalni osip genocidne namere. I događaj kao što je smrt ratnog zločinca Ratka Mladića, koja izazove natpis (baš u Bratuncu) „Biće kršten i onaj koji neće“, raspiruje reakciju: gde to mi idemo kao društvo koje ima sve uslove da širi vidike u svojim razlikama ako bismo stalno razbijali stege predrasuda – ili se baš na njima gradi moć razdora? 

Ovde direktno i glasno pokušavamo da razmišljamo o ideji verske politike, koja je trijumfalistički promovisana na sahrani na kojoj bi trebalo da se ljudi s tugom oproste od prirodne posledice kojoj je izložen svaki čovek – smrti. Ali tu i nastaje iracionalni prostor za manipulaciju hrišćanskim učenjem o večnom životu u oživljenom telu koje je bez greha – o vaskrsenju. 

Umrli Ratko Mladić, begunac od pravde, optuženik i presuđeni ratni zločinac za najteže krivično delo genocida, ispraćen je 7. septembra 2026. godine uz najveće državne, vojne i crkvene počasti u Beogradu, dok u Memorijalnom groblju u Potočarima i danas, tri decenije nakon zločina genocida, još nisu otkriveni svi posmrtni ostaci identifikovanih žrtava jer nisu otkrivene sve lokacije masovnih grobnica. 

Posebno se osvrćemo na crkveni aspekt, koji je važnosno zanemaren u medijima. Jedna od uloga crkava u društvu je da podsećaju zajednicu na unutrašnje prestupe, na grehe pojedinaca koji ih predstavljaju, a tu spadaju politički i vojni lideri. Istorija hrišćanstva prepuna je takvih primera – ali crkva u Srbiji, sa zvaničnim nazivom Srpska pravoslavna crkva (u nastavku SPC) sa sedištem u Beogradu, koja egzistira kao glavna i jedina predstavnica pravoslavlja u svim bivšim jugoslovenskim republikama, očevidno nikad ne govori o sopstvenim unutrašnjim problemima – da kažemo verskim rečnikom, gresima. 

O prestupima pripadnika vojske Republike Srpske, za koje se uvek nameće misao da su pravoslavci, postoji zavet ćutanja, kao i otvoreno poricanje učešća u streljanjima u Srebrenici jula 1995. godine, čime su direktno prekršili  6. Božiju zapovest: „Ne ubij!“ Iako je to bila vojna naredba, prema crkvenim kanonima oni imaju i ličnu odgovornost. Nasuprot osnovnim religijskim istinama hrišćanstva, SPC problem vidi u Drugom, na taj način podgrevajući strah u postojećoj traumi ratom frustriranih građana. Moć predrasuda SPC gradi tako što stalno insistira na opasnostima poput zločina u Jasenovcu 1941-45, a prećutkuje zločine ljudi koje smatra svojim vernicima od ugleda, hraneći mit o svetskoj zaveri protiv Srba i tako stvarajući jedno od opravdanja za izolaciju koju je uzrokovao režim Slobodana Miloševića 1990-ih. 

Sve ovo može izgledati trivijalno u istorijskoj nauci, za koju je ovo trenutak da pokaže da snagu dokazanih činjenica u racionalnoj misli ne može pobediti iracionalni radikalizam oblikovanih verskih mitova. 

Ponekad nas i ovakvi neistorijski stavovi mogu uljuljkati: Ma nije sve tako crno, pa gde je ta genocidna namera? Nismo mi takav narod! A onda se desi propagandno forsirana sahrana ratnog zločinca, gde ljudi histerično plaču, aplaudiraju, demonstriraju mačizam obučeni u crne majice sa paravojnim obeležjima – kao da takvim stavom izražavaju molitvu koja treba da izazove intervenciju sa nekog višeg, transcendentalnog mesta, da bi se pokazao ponos i prkos prema svim onim Drugima koji stoje na putu srpskog nacionalnog progresa.

Vojni poraz iz 1990-ih – koliko se god pumpalo da nije – jeste poraz. Ali u borbi za interese i moć predrasuda svoj prostor traži i SPC – ona sahranjuje ratnog zločinca Ratka Mladića – jer njen lider vodi opelo, dok drugi najviši predstavnici izvršne i zakonodavne vlasti nisu došli krijući se iza potrebe za novčanim infuzijama Evropske unije. Patrijarh Porfirije Perić nije samo verski lider, on je redovni profesor Univerziteta u Beogradu na predmetu novozavetna teologija, gde su godinama ideološki oblikovane generacije studenata. Pripada generaciji teologa koja je krajem 1980-ih, u vreme raspada SFRJ, školovana u Grčkoj, gde su se idejno vezali ne za naučni pristup teologiji nego za radikalnu misao monaha staraca, koji su bili potomci izbeglica iz Male Azije tokom rata dvadesetih godina 20. veka. Kroz sve te "duhovne" priče o Trećem svetskom ratu, o obnovi Vizantije, o povratku Grka u Istanbul, o zemljotresu u Turskoj kao kazni, verski dogmatizovanoj generaciji bogoslova pravoslavlje se ponudilo kao otpor prema jugoslovenskom progresu početkom 1990-ih u vreme rata. Apokaliptične teme grčkih staraca učinile su im se kao apsolutna istina. Učenje o vaskrsenju iz Novog zaveta za njih više nije priča koja čeka da se desi u vreme drugog Gospodnjeg dolaska – oni prenose misao da je mogu ostvariti u ovom savremenom trenutku. 

U mesecima studentske pobune 2025. godine, koja je prerasla u građanski pokušaj prodora reforme društva i države u Republici Srbiji, Porfirije ne samo da traži svoje mesto u potencijalnim promenama vlasti nego nudi ideju isceljenja kao politiku u maju i junu 2026. Nedeljama se stvara efemerni spektakl sa relikvijom Pojasa Bogorodice u Hramu Sv. Save. Iz ove perspektive, slaganjem kockica, sahrana Ratku Mladiću samo je jedan od pokušaja, ovog puta sa idejom vaskrsenja u realizaciji dogmatske doktrine: ono što se nije dogodilo na kraju, nije se dogodilo ni na početku, što će reći: Mi kao crkva, ako kažemo na kraju, na sahrani, da je Mladić heroj – kako je onda mogao biti zločinac koji je izvršitelj genocida u Srebrenici 1995? Bukvalnim tumačenjem stiha iz Novog zaveta: „Ono što svezaste na zemlji, biće svezano i na nebesima“ (Mt. 16,19) – Crkva mu oprašta sve grehe na zemlji jer je branio svoj srpski narod od mudžahedina. U toj sakralizaciji patrijarh ga na samom obredu ne zove više Ratko Mladić nego Ratko General, čime prisutnima poručuje da je on, Ratko General novi vaskrsli i stari umrli, onaj sa čijim imenom se pobeđuje nečastivi, da je knez Lazar iz novog boja na Kosovu, onaj s kim smo "pobedili Turke", idući tako daleko da Mladića poredi direktno sa Hristom.

Posle ove analize, u kojoj smo samo otvorili vrata novog mita koji nas nanovo uvodi u poznato ponavljanje genocidne namere iz procesa koji je započet Memorandumom SANU iz 1986. godine, nameće se strah od novog genocida. „I otišavši od groba, nikome ništa ne kazaše jer se bojahu“ (Mk 16,8). Naučnici biblistike su dokazali da su ovi stihovi upravo originalni kraj Jevanđelja po Marku; Mladićev grob ratnim desnim politikama služi da uteruju strah i plaše žrtve, kao da su uvek na početku borbe za istinu – koja je činjenično sudskim presudama dokazana.

Glasnim pričanjem, bez straha, o genocidu u Srebrenici 1995. godine  i o 8.372 ubijena pod komandnom odgovornošću Ratka Mladića nadjačaće se svaki pokušaj sakralizacije ratnih zločinaca.